İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastanesi'nde riskli birimlerde çalışmayan hemşirelerin sigara kullanım durumlarına bağlı psikolojik dayanıklılık ve madde kullanma eğilimlerinin incelenmesi

Abstract

Giriş: Sigara kullanımı günümüzde önemli bir halk sağlığı sorunu olup, toplumun sağlık danışmanı ve rol modeli konumunda olan hemşirelerin bu konudaki tutum ve davranışları ayrı bir önem taşımaktadır. Riskli birimlerde çalışmayan hemşirelerde sigara kullanımının, yalnızca bireysel bir sağlık davranışı değil, aynı zamanda mesleki stres ve psikolojik faktörlerle ilişkili olabilecek bir baş etme yöntemi olarak ortaya çıkabileceği düşünülmektedir. Literatür incelendiğinde, sağlık çalışanları özelinde sigara kullanımı ile psikolojik dayanıklılık arasındaki ilişkinin yeterince araştırılmadığı; özellikle hemşirelerde psikolojik dayanıklılık, mesleki stres ve madde kullanma eğilimini birlikte ele alan çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu nedenle hemşirelerin sigara kullanımını psikolojik dayanıklılık ve madde kullanma eğilimi bağlamında incelemek, koruyucu ruh sağlığı uygulamaları ve kurum içi eğitim programlarına bilimsel temel sağlayabilecek bir gereklilik olarak ortaya çıkmaktadır. Amaç: Bu araştırmanın amacı, riskli birimlerde çalışmayan hemşirelerde sigara kullanım durumlarına bağlı psikolojik dayanıklılık düzeyi ve madde kullanma eğilimi arasındaki ilişkileri nicel olarak incelemektir. Araştırmada hemşirelerin sigara bağımlılığı ile psikolojik dayanıklılık ve madde kullanma eğilimi arasındaki ilişkinin belirlenmesi; ayrıca yaş, medeni durum, eğitim düzeyi ve mesleki deneyim gibi sosyo-demografik değişkenlere göre bu değişkenlerdeki farklılaşmaların test edilmesi hedeflenmiştir. Böylece hemşirelerde sigara kullanımının yalnızca bir bağımlılık davranışı değil, stresle baş etme süreçleriyle ilişkili psikolojik bir olgu olarak ortaya konması ve elde edilen bulguların bağımlılık terapisi gereksinimi, koruyucu ruh sağlığı uygulamaları ve kurum içi eğitim programlarına rehberlik etmesi amaçlanmaktadır. Gereç ve Yöntem: Araştırmanın evrenini İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastanesi'nde riskli birimlerde çalışmayan hemşireler, örneklemini ise belirlenen ölçütleri karşılayan ve kolayda örnekleme ile ulaşılmış 299 hemşire oluşturmuştur. Veriler sosyo-demografik bilgi formu, Connor-Davidson Psikolojik Sağlamlık Ölçeği (CD-RISC) ve Madde Kullanma Eğilimi Ölçeği (MKEÖ) ile toplanmış; SPSS v27 programında analiz edilmiştir. Normal dağılım varsayımı sağlandığından parametrik testler kullanılmış; ölçek puanları arasındaki ilişkiler Pearson korelasyon ve çoklu doğrusal regresyon analiziyle değerlendirilmiştir. Sigara içme durumu ve sosyo-demografik değişkenlere göre grup farkları ise bağımsız örneklemler t-testi ve tek yönlü ANOVA ile değerlendirilmiştir. Bulgular: Kurulan regresyon modeli istatistiksel olarak anlamlı bulunmuş ve madde kullanma eğilimindeki varyansın yaklaşık %5'inin yaş, cinsiyet ve psikolojik dayanıklılık tarafından açıklandığı görülmüştür. Psikolojik dayanıklılık madde kullanma eğiliminin anlamlı ve negatif yönlü bir yordayıcısı olup, dayanıklılık düzeyi arttıkça madde kullanma eğilimi azalmaktadır. Yaş ile psikolojik dayanıklılık arasında pozitif, yaş ile madde kullanma eğilimi arasında ise negatif yönlü ilişkiler saptanmıştır. Sigara içen hemşirelerin madde kullanma eğilimi puan ortalamaları sigara içmeyenlere göre daha yüksek bulunurken, psikolojik dayanıklılık puanları sigara içme durumuna göre anlamlı düzeyde farklılaşmamıştır. Cinsiyet, medeni durum ve çocuk sahibi olma durumuna göre madde kullanma eğilimi puanlarında anlamlı fark saptanmazken, erkek hemşirelerin psikolojik dayanıklılık düzeylerinin kadınlara göre daha yüksek olduğu; eğitim düzeyi açısından ise önlisans mezunlarının psikolojik dayanıklılık puanlarının yüksek lisans mezunlarından daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Sonuçlar: Bu araştırma, riskli birimlerde çalışmayan hemşirelerde psikolojik dayanıklılık düzeyi ile madde kullanma eğilimi arasında ters yönlü bir ilişki olduğunu ve sigara kullanımının madde kullanma eğilimini artıran önemli bir faktör olarak öne çıktığını göstermektedir. Bulgular, özellikle sigara içen ve erkek hemşirelerde madde kullanma eğiliminin daha yüksek seyrettiğine işaret ederken, psikolojik dayanıklılığın bu eğilimi azaltıcı yönde koruyucu bir rol oynayabileceğini düşündürmektedir. Bu doğrultuda, hemşirelere yönelik kurum içi eğitim ve danışmanlık programlarında bağımlılık davranışları kadar psikolojik dayanıklılığı güçlendirmeye yönelik müdahalelere de yer verilmesi, koruyucu ruh sağlığı hizmetlerinin etkinliğini artırabilir.Introduction: Cigarette smoking is a major public health problem today, and the attitudes and behaviors of nurses, who act as health consultants and role models for society, are of particular importance in this regard. Among nurses not working in high-risk units, smoking is considered not only an individual health behavior, but also a potential coping strategy associated with occupational stress and psychological factors. A review of the literature indicates that the relationship between smoking and psychological resilience among healthcare professionals has not been sufficiently investigated; in particular, studies that simultaneously address psychological resilience, occupational stress, and the tendency toward substance use among nurses appear to be limited. Therefore, examining nurses' cigarette smoking in the context of psychological resilience and the tendency toward substance use emerges as a necessary step to provide a scientific basis for preventive mental health practices and in-service training programs within institutions. Aim: The aim of this study is to quantitatively examine the relationships between psychological resilience and the tendency toward substance use in nurses not working in high-risk units, in relation to their smoking status. The study seeks to determine the association between nurses' cigarette dependence and their psychological resilience and tendency toward substance use; additionally, it aims to test differences in these variables according to socio-demographic characteristics such as age, marital status, educational level, and professional experience. In this way, it is intended to demonstrate that cigarette smoking among nurses is not only an addictive behavior, but also a psychological phenomenon related to stress-coping processes, and that the findings will guide the identification of needs for addiction treatment, preventive mental health practices, and in-service training programs. Materials and Methods: The population of the study consisted of nurses not working in high-risk units at Istanbul University Cerrahpaşa Faculty of Medicine Hospital, and the sample comprised 299 nurses who met the predetermined inclusion criteria and were reached through convenience sampling. Data were collected using a socio-demographic information form, the Connor–Davidson Resilience Scale (CD-RISC), and the Substance Abuse Proclivity Scale (SAP), and were analyzed with SPSS v27. As the assumption of normal distribution was met, parametric tests were employed; relationships between scale scores were evaluated using Pearson correlation and multiple linear regression analysis. Group differences according to smoking status and socio-demographic variables were examined using independent samples t-tests and one-way ANOVA. Results: The regression model was found to be statistically significant, and approximately 5% of the variance in the tendency toward substance use was explained by age, gender, and psychological resilience. Psychological resilience was a significant negative predictor of the tendency toward substance use; as resilience increased, the tendency toward substance use decreased. Age was positively associated with psychological resilience and negatively associated with the tendency toward substance use. Nurses who smoked had higher mean scores for the tendency toward substance use compared with non-smokers, whereas psychological resilience scores did not differ significantly by smoking status. No significant differences in the tendency toward substance use were found according to gender, marital status, or having children; however, male nurses exhibited higher psychological resilience levels than female nurses, and with respect to educational level, associate degree graduates had higher psychological resilience scores than those with a master's degree. Conclusions: This study demonstrates that among nurses not working in high-risk units, there is an inverse relationship between psychological resilience and the tendency toward substance use, and that cigarette smoking emerges as an important factor that increases this tendency. The findings indicate that the tendency toward substance use is particularly higher among nurses who smoke and among male nurses, while psychological resilience may play a protective role in reducing this tendency. Accordingly, incorporating interventions aimed at strengthening psychological resilience, alongside interventions targeting addictive behaviors, into in-service training and counseling programs for nurses may enhance the effectiveness of preventive mental health services.